Sahte Merkeziyetsizlik: İşletmeler Neden Sizi Yanıltmaya Çalışır?

Kripto kullanıcıları için birinin onlara merkeziyetsizliğin gerçekte ne anlama geldiğini ilk kez anlatması her zaman özel bir his uyandırır. Sözlük tanımı değil, pazarlama metinleri değil; o örtülü vaat: Hiç kimsenin ve hiçbir şirketin tek bir düğmeye basarak varlıklarınızı elinizden alamayacağı, haber vermeksizin ortamınızı değiştiremeyeceği veya başka bir binadaki birisi kurallarını ve insanlar hakkındaki fikirlerini keyfince değiştirebileceğine karar verdi diye varlıklarınızı bir suçluymuşsunuz gibi donduramayacağı vaadi. Bu küçük bir fikir değil. Birinin mülkiyet, kontrol ve güven hakkındaki düşünme biçimini tam anlamıyla yeniden yapılandırır. On yıl boyunca görünüşte rastgele alınmış bankacılık kararlarının öteki tarafına itilip durmaktan ve mevcut durumunuzdan çok daha kötü müşteri hizmetleri kuyruklarında sıkışıp kalmaktan sonra o bankanın kendisi olma fikri — işte tüm bu kargaşanın ardından kriptoya gelen birçoğumuz için tam olarak buraya adım atma sebebimiz budur.

Bu temel duygu muazzam bir psikolojik yük taşır. Erken dönem Ethereum kullanıcılarının anlamsız gas ücretlerine katlanmasını sağlayan şey buydu. Sermaye kontrolleri uygulayan ülkelerdekilerin bir seed phrase'in ne olduğunu öğrenmelerine ilham veren şey buydu. Bugün gördüğümüz kitleyi yaratan ve onların kriptoda olmayan birinin asla dayanamayacağı kadar uzun süre whitepaper okumasını, Discord sunucularına katılmasını ve forumlarda tartışmasını sağlayan da tam olarak budur.

Bu Vaat Kenardaki İzleyicileri Nasıl Oyuna Dahil Etti?

İronik olan şu ki, tanımın kendisi oldukça teknik ve biraz da duygusuz görünür. Merkeziyetsizlik, insanların birikimleriyle peşinden koşacağı bir hareketten ziyade çok uluslu bir şirketin İK politikaları bütünü gibi tınlar. Ancak insan otoritesinin devreden çıkarıldığı, protokolün kimsenin gizlice değiştiremeyeceği kurallara göre çalıştığı ve odanın dışından müdahale edecek hiçbir merci bulunmadığı düşüncesi şaşırtıcı derecede dokunaklı çıktı. Bankalardan canı yananlar anlaşıldıklarını hissettiler. Ödeme platformlarının insanları siyasi nedenlerle yasakladığına tanık olanlar gizliden gizliye haklı çıktıklarını düşündüler. Anne babalarının birikimlerinin enflasyonla eridiğini veya el konulduğunu izleyerek büyüyenler, nihayetinde ciddi bir incelemeyi hak eden bir alternatif olduğunu hissetmeye başladılar.

Erken dönem merkeziyetsiz projelerin başarılı olmasını sağlayan şey işte bu duygusal yüktü. Ancak bu teknoloji her zaman olağanüstü değildi. Makul herhangi bir standarda göre kullanıcı deneyimi berbattı. Yine de insanlar pürüzlü kısımları umursamadılar çünkü bu felsefenin uğruna savaşmaya değer olduğuna inanıyorlardı. Yatırımcıların kendi taraflarından gördükleri dinamik de aynıydı. Bir blok gezgini veya ucuz bir API ile herkes tarafından doğrulanabilir, gerçek ve kanıtlanmış bir merkeziyetsizlik sunan projelerde, topluluklar bir fiyat düşüşünde darmadağın olmadı. Token sahipleri kaldı. Geliştiriciler kaldı. Discord aktif kalmaya devam etti. Finansal açıdan bakıldığında bu tür bir sadakat inanılmaz bir koruyucu hendek (moat) oluşturur. Birine para ödeyerek bunu elde edemez veya reklam vererek bunu yaratamazsınız. Bu, belirli bir zaman dilimindeki davranışlarla inşa edilir.

Bu durum, paranın neden buna sahip olduğunu iddia eden her şeye aktığını da açıklar. 2020'lerin başlarına gelindiğinde, merkeziyetsiz finans artık geleneksel finansal sistemin yokmuş gibi davranamayacağı bir deve dönüşmüştü. Toplam İşlem Hacmi (TPV) rakamları dokuzdan on haneye fırladı. İsminin hakkını veren protokoller, internet tarihinin kendi paylarına düşen kısmında jenerasyonel figürler haline gelen kurucular çıkardı. Bu hayatın fırsatıydı ve gerçek bir merkeziyetsiz protokole erken girmek, iki nesillik bir aile serveti değişimi demekti. İnsanlar bunu fark etti. Yanlış insanlar da dahil olmak üzere.

Dolandırıcılar da Aynı Vaadi Duydu

Paranın olduğu ve bu paranın tutarlı bir anlatıya cömertçe akıtıldığı her yerde, arkasındaki emeği vermeden o anlatıyı kullanmayı öğrenen insanlar olacaktır. Bu sadece kriptoya özgü bir dinamik değildir. Kitle pazarına hitap eden her erişim teknolojisi için, duygusal bir piyasa tezinin her yeni filizi için ve tüketicilerin hem ürünü hem de anlatılan hikayeyi yuttuğu her alan için olağan bir evrimdir. Hikayeyi üretmek, ürünü üretmekten daha az maliyetlidir. Hikaye daha hızlı ölçeklenir. Ve sizi retweetleten şey de hikayedir.

Sahte merkeziyetsizlik kalıbının bir şablon gibi görünmesi tamamen benzer bir durumdur. Bir ekip, gerçek dünyadaki işleyişinin çoğu adımı için merkezi altyapıya ihtiyaç duyan bir ürün yaratır: geleneksel bulut sağlayıcılarında barındırılan bir web sitesi; hassas durum verilerini içeren bir veritabanı; protokolün sermayesini kontrol eden anahtarlara erişimi olan bir yönetici eliti; dört veya beş kişi tarafından yönetilen bir multisig'in kuralları istediği zaman değiştirmesine izin veren bir yükseltme mekanizması. Ürün lansmanına bir token eşlik eder. Pazarlama, oylamalar yoluyla topluluğun kendi kendini yönettiğini vurgular. Whitepaper, güven ihtiyacını en aza indirme terminolojisini kullanır. Ön yüzde merkeziyetsiz bir uygulama (dApp) vardır. Ve hiçbir dramatik şeyin yaşanmadığı ilk birkaç ay boyunca, temelde her şey gerçekten on-chainmiş gibi işler.

Bazen kurnazlıkla, çoğunlukla da kurumsal bir sistemin sıradan ataletiyle gizlenen şey, sunum ile gerçeklik arasındaki uçurumdur. Oy kullanırsınız, ancak aslında tüm güce sahip bir ekibe sadece bağlayıcılığı olmayan bir tavsiyede bulunuyorsunuzdur. Akıllı sözleşmeler mevcuttur, ancak harekete geçmeden önce hiçbir multisig zaman kilidi gecikmesi bulunmayan minik bir multisig'in takdirine bağlı olarak tamamen yükseltilebilirdir. Hazine topluluğa ait olarak tanımlanırken, operasyonel kontrol iki kurucu ortağın elindedir. Protokol izinsiz (permissionless) olduğunu iddia ederken, günlük işlemler bir ana şirket tarafından yürütülen KYC ile sınırlandırılmıştır. Bu projelerin hepsi bir dolandırıcılık değildir. Bazıları, merkeziyetsizlik estetiğinin gerçeğin kendisinden daha çok sattığını keşfeden ve özünü tamamen görmezden gelirken terminolojisini kullanmayı öğrenen daha dürüst işletmelerdi.

Bu hikayeyi satın alan yatırımcılar genel olarak aptal değildi. Doğru soruları sordular. Cilalı da olsa makul cevaplar aldılar. Bu yanıtlar, yukarıdan aşağıya düzenlemeleri aşağıdan yukarıyaymış gibi göstermek için var olan iletişim ekipleri tarafından titizlikle hazırlanmıştı. Çoğu insan aradaki farkı teyit edebilecek duruma geldiğinde ise bu token çoktan pompalanmış, kurucular likiditeyi çekmiş ve protokol bir sonraki anlatı döngüsüne geçmiş oluyordu. Bu durum kurucuların işine yarar. Pazarlama ajansının işine yarar. Ancak günün sonunda müzik durduğunda, elinde hala token tutan hiç kimsenin işine yaramaz.

Bileti Almadan Önce Tiyatroyu Görmek

Aklı başında herhangi biri bunu okuyup "Ayırt etmek için pratik bir yöntem istiyorum" diyebilir. Müjde: Böyle bir yöntem var ve ne arayacağınızı bildiğinizde aslında o kadar da üstü kapalı değil. Gerçek merkeziyetsizliğin bakiyeleri, yalnızca protokolün kendisinin değiştirebileceği bir blokzincirine kaydedilir — ve bu, herkesin doğrulayabileceği bir şeydir. Sahte merkeziyetsizlik ise pazarlama slaytları bırakır. Uzaktan bakıldığında bu ikisi birbirine çok benzer görünür, ancak yaklaştığınızda inanılmaz derecede farklıdırlar.

Kusursuz olmasa da, aşağıdaki kaba kontrol listesi, olduklarından daha merkeziyetsiz görünen projelerde ortaya çıkacak en yaygın hata modellerini içerir:

Yükseltme mekanizmasını kimin kontrol ettiğini belirleyin. Eğer bu 3 veya 4 kişi sözleşmeyi istedikleri zaman, önemli bir gecikme olmaksızın değiştirebiliyorsa (ve böylece aksi takdirde tam bir değişmezlik olacak durumu bozuyorsa), bu üç veya dört kişinin protokolü kontrol ettiğini varsayabiliriz. Token sahipleri sadece birer seyircidir. Temelde gerçek merkeziyetsizlik, yükseltilebilirliği ya tamamen ortadan kaldırır ya da yükseltmeleri kurucuların bile devre dışı bırakamayacağı bir timelock ve on-chain yönetişim süreci üzerinden yönlendirir.

Yönetişim whitepaper'ını okumayın, yönetişimin gerçek sonuçlarını okuyun. Her teklif hemen hemen aynı küçük büyük adres grubunun "evet" oyu vermesiyle geçiyorsa ve ekibin çıkarına kritik hiçbir teklif asla reddedilmediyse, bu yönetişim sadece bir süstür. Gerçek yönetişim gerçek çatışmalar doğurur. Çekişmeli oylamaları, başarısız teklifleri, topluluğun karşı çıktığı ve gerçekliğin ekibi müzakereye zorladığı anları tarayın.

Kullanıcı arayüzünün (UI) nerede barındırıldığını keşfedin. Site herhangi bir on-chain yedekleme olmaksızın geleneksel bulut altyapısında barındırılıyorsa, barındırma sağlayıcısı üzerinde yetkisi olan bir hükümet istediğinde şirket çevrimdışı bırakılabilir. Bu durum protokolün kendisini doğrudan merkezi kılmaz — söz konusu akıllı sözleşmeler hala izinsiz olabilir — ancak bir site çevrimdışı kaldığı anda gerçek bir kullanıcının erişimini kaybedeceği anlamına gelir.

Oracle'ların, köprülerin ve tüm zincir dışı bağımlılıkların anahtarlarını kimin kontrol ettiğini tespit edin. Sözde merkeziyetsiz protokollerin çoğunluğu bir veya birden fazla zincir dışı bileşene güvenmek zorundadır ve eğer öyleyse, tüm sistem güvenliğinin gerçekte yaşayacağı yer o bileşendir. Ayrıca oracle veri akışının çoğunluk kontrolüne sahip küçük bir ekibin protokolü ele geçirebildiği durumlarda saldırılara karşı hassastırlar. Merkeziyetsizlik dili, merkezi bir darboğazın dışındayken yerini bulamaz.

Hazine yapısını ve transfer geçmişini inceleyin. Hazine kurucuların kontrol ettiği bir cüzdanda bulunuyorsa, özellik geliştirmesi kadar sık para çekiliyorsa ve bunlar hiçbir zaman token sahiplerinin onayına sunulmuyorsa, o cüzdan topluluk renklerine bürünmüş kurumsal bir banka hesabından başka bir şey değildir.

Beklenen ile gerçekte var olan arasındaki uçurum, bir kez aramaya başladığınızda hiç de belirsiz değildir. Emeğinin doğrulanmasını isteyenler, gereken işi yapmış olan projelerdir. Bunu yapmamış olan projeler ise sadece laflarına güvenmenizi ister.

Rol Yaparken Yakalananlar

İfşa olan vakaların listesi her yıl daha da uzuyor. Geçmişe dönüp bakıldığında bazıları çok barizdi. Bazıları ise yakalanmayacak kadar zeki olan insanları bile kandırdı. İki veya daha fazlasının aynı temel başarısızlığın farklı biçimlerini sergilediği örnekler mevcuttur.

2020'lerin birçok merkeziyetsiz borsa projesinin, işlemleri filtreleyen, belirli adresleri kara listeye alan ve aslında izinsiz bir protokol olduğunu iddia ettikleri şey için bekçilik görevi gören bir ön yüz arayüzü üzerinden yürütüldüğü ortaya çıktı. Alttaki akıllı sözleşmeler gerçekten merkeziyetsiz olduğunda bile herkesin fiilen kullandığı şey bir kurumsal kuruluş tarafından kontrol edilen bu arayüz olduğunda, pratikte tıpkı bir borsa gibi hissettirdi — tek fark, işler ters gittiğinde kimsenin hiçbir sorumluluğunun olmamasıydı.

Birçok stablecoin projesi, basım ve yakım yetkilerini küçük operasyonel ekiplere verirken kendilerini merkeziyetsiz olarak markaladı. Birçok DAO hazinesinin üç imzacıya sahip bir adres olduğu ve tek bir imzacının kurtarma anahtarını elinde tuttuğu ortaya çıktı. Ve saklama hizmeti sunmadığını (non-custodial) iddia eden birçok borç verme platformu, mevduatları aslında bu fonları istedikleri zaman yakabilecek veya dondurabilecek tek bir tarafa ait sunucularda çalışan sıcak cüzdanlarda tutuyordu. Bu düzenlemelerin çoğu, bağımsız analistlerin özenli çalışmalarıyla gün yüzüne çıkarıldı. Bazı durumlarda ise kurucular sadece yeteneklerini sergilediler — merkezi operatörlerle sınırlı olan tek yeteneği: protokolü durdurmak, kurucu hazine fonunu boşaltmak veya sadece fonlarla kaçmak; ve bunu yaparak, topluluklar gerçeği öğrendiğinde artık çok geç olduğu için belki de sonradan sadece bir düzmece olarak adlandırılabilecek sahte bir merkeziyetsizliği gelecek nesiller için ifşa etmiş oldular.

Geçmişe bakıldığında en çarpıcı olan şey, bu ifşaların genel pazarlama kalıplarını ne kadar az değiştirdiğidir. Bir proje patlar, topluluk iki hafta boyunca öfke saçar ve ardından bir sonraki proje grubu sadece biraz farklı kelimelerle aynı sözlüğü kullanmaya devam eder. İzinsiz (permissionless) kavramı güveni en aza indirilmişe (trust-minimized), o da güvenilir şekilde tarafsıza (credibly neutral) dönüştü. Etiketler değişir. Protokolü inşa eden insanlar hayatlarını çok daha kolay kılan operasyonel kontrolü gerçekten devretmedikçe, altta yatan davranışlar değişmez.

Gerçekte Ne Satın Alıyorsunuz?

Gerçekçi çıkarım, merkeziyetsizliğin gerçekleşemeyeceği değildir. Bu bir gerçekliktir, vardır ve buna sahip olan protokoller birden fazla piyasa döngüsü boyunca ayakta kalan protokoller olma eğilimindedir. Ethereum buna sahiptir. Bitcoin buna sahiptir. Belirli DeFi yapı taşları bunun küçük bir parçasıdır. Sonuç olarak, bu güvenilirliğe erişmek isteyen herkes kayda değer hiçbir şey yapmadan çok az bir çabayla bu terimi ödünç aldığından, kelimenin kendisi tek başına artık bu projelerin kesin bir göstergesi değildir.

Bu tür farkları önemseyen bizler için püf noktası, pazarlama dilinin satır aralarını okuyup teknik gerçekliği görebilmektir. Bu zaman alır. Doğrusu en başta, çoğu insanın bir yatırıma bakarken yapmak istediği şey bu değildir. Ancak diğer seçenek, sizi yanıltmak için kısa vadeli finansal teşviklere sahip kişileri dinlemektir ve tarihsel olarak bu durum izleyiciler için pek iyi sonuçlanmamıştır. İyi olan her şey gerisini de peşinden sürükler ve aitmiş gibi görünmekte en iyi olanlar, genellikle ait olmayanlardır.

TRON Energy pazarı, yukarıdaki pazarlama ile gerçeklik arasındaki sorunun yapısal olarak tam tersi olan gerçek dünyadan bir karşı örnek sunar: TRON Energy satın almak veya bir sağlayıcının ne sunduğuna dair lafına güvenmek zorunda kalmadan birden fazla sağlayıcının gerçek performansını karşılaştırmak isteyen herkes, halka açık Energy pazarındaki canlı TRON Energy fiyatlarını kontrol edebilir ve delegasyon faaliyetlerini (on-chain) izleyebilir. Netts hizmeti, kapsamlı bir TRON Energy sağlayıcıları listesinden (Netts'in kendisi, SoHu, CatFee, Apitrx, JustLendDAO ve çok daha fazlası) fiyatları bir araya getirerek kullanıcıların mevcut en düşük oranları gerçek zamanlı olarak görmelerini sağlarken her işlemi doğrulanmış en ucuz kaynağa yönlendirir. Energy birimi başına yaklaşık 25 sun'lık bu tür zirve oranlarında, TRX yakmaya kıyasla tasarruf yüzde 75'e kadar çıkar — üstelik bunların hiçbiri herhangi bir staking gerektirmez; hiçbir ekibin elinde tutamayacağı veya inançla güvenilemeyeceği operasyonlar üzerindeki kontrol de dahil olmak üzere: yakından incelendiğinde pratikte gerçekten merkeziyetsiz bir ilke olarak görülebilecek bir şeydir bu.